Lesson 16 (अनीयर्)

 

षोडशः पाठः – अनीयर्-प्रत्ययः

प्रयोजनानि –

1.    अनीयर्-प्रत्ययस्य विधानं जानीमः

2.   अजन्तधातूनाम् अनीयर्-प्रक्रियां पठामः।

3.   हलन्तधातूनाम् अनीयर्-प्रक्रियां पठामः।

अनीयर्-प्रत्ययः

1.    अनीयर्-प्रत्ययः सकर्मकेभ्यः कर्मणि भवति।

2.   अकर्मकेभ्यः भावे भवति।

3.   रेफस्य इत्संज्ञा भवति। अनीय इति अवशिष्टः।

4.   अस्य प्रत्ययस्य कृत्य इत्यपि संज्ञा भवति।

5.   अस्य आर्धधातुकमिति संज्ञा वर्तते।

आकारान्तः –

1.    आकारान्तेभ्यः अनीयरि सन्धिः भवति।

दा अनीयर् – दा अनीय – दानीय।

पा अनीयर् – पा अनीय – पानीय।

इकारान्ताः –

1.    इकारस्य ईकारस्य अनीयर्-प्रत्यये परे गुणः भवति।

चि अनीयर् – चि अनीय – चे अनीय – चय् अनीय – चयनीय।

नी अनीयर् – नी अनीय – ने अनीय – नय् अनीय – नयनीय।

उकारान्ताः –

1.    उकारस्य ऊकारस्य च अनीयर्-प्रत्यये परे गुणः भवति।

स्तु अनीयर् – स्तु अनीय – स्तो अनीय – स्तव् अनीय – स्तवनीय।

भू अनीयर् – भू अनीय – भो अनीय – भव् अनीय – भवनीय।

ऋकारान्ताः –

1.    ऋकारस्य ॠकारस्य च अनीयर्-प्रत्यये परे गुणः आदेशः भवति।

कृ अनीयर् – कृ अनीय – कर् अनीय – करणीय।

तॄ अनीयर् – तॄ अनीय – तर अनीय – तरणीय।

अदुपधधातवः – प्रकृतिप्रत्यययोः संयोजनमेव।

पठ् अनीयर् – पठ् अनीय – पठनीय।

पच् अनीयर् – पच् अनीय – पचनीय।

वच् अनीयर् – वच् अनीय – वचनीय।

इदुपधधातवः –

1.    उपधायाः ह्रस्वस्य इकारस्य गुणः भवति।

भिद् अनीयर् – भिद् अनीय – भेद् अनीय – भेदनीय।

मिल् अनीयर् – मिल् अनीय – मेल् अनीय – मेलनीय।

लिख् अनीयर् – लिख् अनीय – लेख् अनीय – लोखनीय।

उदुपधधातवः –

1.    उपधायाः ह्रस्वस्य उकारस्य गुणः भवति।

मुच् अनीयर् – मुच् अनीय – मोच् अनीय – मोचनीय।

बुध् अनीयर् – बुध् अनीय – बोध् अनीय – बोधनीय।

ऋदुपधातवः –

1.    उपधायाः ह्रस्वस्य ऋकारस्य गुणः भवति।

वृध् अनीयर् – वृध् अनीय – वर्ध् अनीय – वर्धनीय।

वृत् अनीयर् – वृत् अनीय – वर्त् अनीय – वर्तनीय।

2.   मृज् अनीयर्, अत्र वृद्धिः भवति।

मृज् अनीयर् – मृज् अनीय – मार्ज् अनीय – मार्जनीय।