Lesson 12 (क्त)

 

द्वादशः पाठः – क्तप्रक्रिया

प्रयोजनानि –

1.    क्तप्रत्ययस्य परिचयः।

2.   आकारान्तानां क्तप्रक्रियां पठामः।

3.   इकारान्तधातूनां क्तप्रक्रियां पठामः।

4.   ईकारान्तधातूनां क्तप्रक्रियां पठामः।

5.   उकारान्तधातूनां क्तप्रक्रियां पठामः।

6.   ऋकारान्तधातूनां क्तप्रक्रियां पठामः।

7.   ॠकारान्तधातूनां क्तप्रक्रियां पठामः।

क्तप्रत्ययः –

1.    क्तप्रत्ययस्य निष्ठा इति संज्ञा।[1]

2.   क्तप्रत्ययः सकर्मकेभ्यः कर्मणि अकर्मकेभ्यः भावे च भवति।

3.   अस्मिन् प्रत्यये ककारस्य इत्संज्ञा।[2]

4.   अयञ्च कित्-प्रत्ययः, वलादिः आर्धधातुकञ्च।

5.   वलादित्वात् इट्-आगमः कर्तव्यः।

6.   कित्वात् गुणस्य निषेधः, केषाञ्चन धातूनां सम्प्रसारणम्, नलोपः।

7.   क्तप्रत्ययस्य तकारस्य नकारादयः आदेशाः भवन्ति।

आकारान्ताः धातवः –

1.    आकारान्ताः अनिटः धातवः।[3]

2.   एजन्तधातूनां आकारादेशः भवति।[4]

अतः तेषामपि प्रक्रिया आकारान्तानामिव ज्ञेया।

ज्ञा क्त – ज्ञा त – ज्ञात।

या क्त – या त – यात।

दाधातुः – दाधातोः दथ्-आदेशः भवति क्तवतुप्रत्यये परे।[5]

दा क्त – दा त – दथ् त – थकारस्य चर्त्वम् – दत्त।

डुधाञ्-धातुः – धाधातोः हि-आदेशः भवति।[6]

धा क्त – धा त – हि त – हित।

स्थाधातुः – स्थाधातोः तादौ किति इकारादेशः भवति।[7]

स्था क्त – स्था त – स्थि त – स्थित।

द्रा-धातुः – संयोगादिः धातुः आकारान्तः यण्वान् तस्मात् परस्य निष्ठा तकारस्य नकारः।[8]

द्रा क्त – द्रा त – द्रा न – नकारस्य णत्वं भवति – द्राण।

घ्राधातोः परस्य निष्ठातकारस्य विकल्पेन नकारादेशः भवति।[9]

घ्रा क्त – घ्रा त – घ्रा न – नकारस्य णत्वं भवति – घ्राण, घ्रात।

ग्लै क्त – ऐकारस्य आकारः[10] - ग्ला त – ग्ला न – ग्लान।

ह्वेञ्-धातुः – ह्वेञ्-धातोः किति सम्प्रसारणं भवति।[11] सम्प्रसारणात् अचि पूर्वरूपैकादेशः।[12]

ह्वे क्त – ह्वे त – ह्  ए त – हू त – हूत।

क्षैधातुः – क्षैधातोः निष्ठातकारस्य मकारादेशः।[13]

क्षै क्त – क्षा त – क्षा म – क्षाम।

इकारान्तधातवः –

1.    श्रिधातुः यद्यपि सेट्, तथापि निष्ठायाम् इटः निषेधः भवति।[14]

2.   अन्ये धातवः अनिटः।

3.   प्रत्ययस्य कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

श्रि क्त – श्रि त – श्रित।

स्मि क्त – स्मि त – स्मित।

ईकारान्ताः धातवः –

1.    ईकारान्तेषु शीङ् डीङ् इति एतौ सेटौ। अन्ये च अनिटः।

2.   शीङ्-धातोः परस्य सेट्-निष्ठा कित् न भवति।[15] अतः गुणः भवति।

शी क्त – शी त – शी इ त – शे इ त – शय् इ त – शयित।

नी क्त – नी त – नीत।

भी क्त – भी त – भीत।

उकारान्ताः धातवः –

1.    सर्वेपि उकारान्ताः अनिटः।

2.   प्रत्ययस्य कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

स्तु क्त – स्तु त – स्तुत।

द्रु क्त – द्रु त – द्रुत।

ऊकारान्ताः धातवः –

1.    सर्वे ऊकारान्ताः सेटः भवन्ति परन्तु निषेधः उक्तः इडागमस्य।[16]

2.   कित्त्वात् गुणनिषेधः।

भू क्त – भू त – भूत।

सू क्त – सू त – सूत।

पूञ्-धातुः – पूधातोः परस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशः भवति विनाशार्थे।[17]

पू क्त – पू त – पून, पूत।

लूञ्-धातुः – लूधातोः परस्य निष्ठा तकारस्य नकारादेशः भवति।[18]

लू क्त – लू त – लू न – लून।

ब्रूञ्-धातुः – ब्रूधातोः आर्धधातुके वच्-आदेशः भवति।[19] तस्य च सम्प्रसारणं भवति।[20] सम्प्रसारणे पूर्वरूपैकादेशः भवति। चकारस्य कुत्वम्।

ब्रू क्त – ब्रू त – वच् त – उ अ च् त – उक् त – उक्त।

ऋकारान्ताः धातवतः

1.    किति गुणस्य निषेधः भवति।

स्मृ क्त – स्मृ त – स्मृत।

कृ क्त – कृ त – कृत।

ॠकारान्ताः धातवः –

1.    ॠकारान्ताः सेटः सन्ति, तथापि इटः निषेधः विधीयते।[21]

2.   कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

3.   गुणनिषेधे ॠकारस्य इकारादेशः[22], स च रपरः भवति।

4.   ओष्ठ्यपूर्वस्य ॠकारस्य उकारादेशः,[23] स च रपरः भवति।

5.   हलि परे रेफवान्तयोः उपधायाः इकः दीर्घः भवति।[24]

6.   रेफात् परस्य निष्ठा तस्य नकारादेशः।[25]

तॄ क्त – तॄ त – तिर् त – तीर् त – तीर् न – तीर्ण।

जॄ क्त – जॄ त – जिर् त – जीर् त – जीर् न – जीर्ण।

मॄ क्त – मॄ त – मुर् त – मूर् त – मूर् न – मूर्ण।

---

[1] क्त्तवतू निष्ठा

[2] लशक्वतद्धिते

[3] एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्

[4] आदेच उपदेशेऽशिति

[5] दो दद्घोः

[6] दधातेर्हिः

[7] द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति

[8] संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः

[9] नुदविदोन्दत्राघ्राह्रीभ्योऽन्यतरस्याम्

[10] आदेच उपदेशेऽशिति

[11] वचिस्वपियजादीनां किति

[12] सम्प्रसारणाच्च

[13] क्षायो मः

[14] श्र्युकः किति

[15] निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः

[16] श्र्युकः किति

[17] पूञो विनाश इति वक्तव्यम्

[18] ल्वादिभ्यश्च

[19] ब्रुवो वचिः

[20] वचिस्वपियजादीनां किति

[21] श्र्युकः किति

[22] ॠत इद्धातोः

[23] उदोष्ठ्यपूर्वस्य

[24] हलि च

[25] रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः