Lesson 9 (क्तवतु)

 

नवमः पाठः – क्तवतुप्रक्रिया

प्रयोजनानि –

1.    क्तवतुप्रत्ययस्य परिचयः।

2.   आकारान्तानां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

3.   इकारान्तधातूनां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

4.   ईकारान्तधातूनां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

5.   उकारान्तधातूनां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

6.   ऋकारान्तधातूनां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

7.   ॠकारान्तधातूनां क्तवतुप्रक्रियां पठामः।

क्तवतुप्रत्ययः –

1.    क्तवतुप्रत्ययस्य निष्ठा इति संज्ञा।[1]

2.   अस्मिन् प्रत्यये ककारस्य उकारस्य इत्संज्ञा।

3.   अयञ्च कित्-प्रत्ययः, वलादिः आर्धधातुकञ्च।

4.   वलादित्वात् इट्-आगमः कर्तव्यः।

5.   कित्वात् गुणस्य निषेधः, केषाञ्चन धातूनां सम्प्रसारणम्, नलोपः।

6.   क्तवतुप्रत्ययस्य तकारस्य नकारादयः आदेशाः भवन्ति।

आकारान्ताः धातवः –

1.    आकारान्ताः अनिटः धातवः।[2]

2.   एजन्तधातूनां आकारादेशः भवति।[3]

अतः तेषामपि प्रक्रिया आकारान्तानामिव ज्ञेया।

ज्ञा क्तवतु – ज्ञा तवत् – ज्ञातवत्।

या क्तवतु – या तवत् – यातवत्।

दाधातुः – दाधातोः दथ्-आदेशः भवति क्तवतुप्रत्यये परे।[4]

दा क्तवतु – दा तवत् – दथ् तवत् – थकारस्य चर्त्वम् – दत्तवत्।

डुधाञ्-धातुः – धाधातोः हि-आदेशः भवति।[5]

धा क्तवतु – धा तवत् – हि तवत् – हितवत्।

स्थाधातुः – स्थाधातोः तादौ किति इकारादेशः भवति।[6]

स्था क्तवतु – स्था तवत् – स्थि तवत् – स्थितवत्।

द्रा-धातुः – संयोगादिः धातुः आकारान्तः यण्वान् तस्मात् परस्य निष्ठा तकारस्य नकारः।[7]

द्रा क्तवतु – द्रा तवत् – द्रा नवत् – नकारस्य णत्वं भवति – द्राणवत्।

घ्राधातोः परस्य निष्ठातकारस्य विकल्पेन नकारादेशः भवति।[8]

घ्रा क्तवतु – घ्रा तवत् – घ्रा नवत् – नकारस्य णत्वं भवति – घ्राणवत्, घ्रातवत्।

ग्लै क्तवतु – ऐकारस्य आकारः[9] - ग्ला तवत् – ग्ला नवत् – ग्लानवत्।

ह्वेञ्-धातुः – ह्वेञ्-धातोः किति सम्प्रसारणं भवति।[10] सम्प्रसारणात् अचि पूर्वरूपैकादेशः।[11]

ह्वे क्तवु – ह्वे तवत् – ह्  ए तवत् – हू तवत् – हूतवत्।

क्षैधातुः – क्षैधातोः निष्ठातकारस्य मकारादेशः।[12]

क्षै क्तवतु – क्षा तवत् – क्षा मवत् – क्षामवत्।

इकारान्तधातवः –

1.    श्रिधातुः यद्यपि सेट्, तथापि निष्ठायाम् इटः निषेधः भवति।[13]

2.   अन्ये धातवः अनिटः।

3.   प्रत्ययस्य कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

श्रि क्तवतु – श्रि तवत् – श्रितवत्।

स्मि क्तवतु – स्मि तवत् – स्मितवत्।

ईकारान्ताः धातवः –

1.    ईकारान्तेषु शीङ् डीङ् इति एतौ सेटौ। अन्ये च अनिटः।

2.   शीङ्-धातोः परस्य सेट्-निष्ठा कित् न भवति।[14] अतः गुणः भवति।

शी क्तवतु – शी तवत् – शी इ तवत् – शे इ तवत् – शय् इ तवत् – शयितवत्।

नी क्तवत् – नी तवत् – नीतवत्

भी क्तवतु – भी तवत् – भीतवत्।

उकारान्ताः धातवः –

1.    सर्वेपि उकारान्ताः अनिटः।

2.   प्रत्ययस्य कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

स्तु क्तवतु – स्तु तवत् – स्तुतवत्।

द्रु क्तवतु – द्रु तवत् – द्रुतवत्।

ऊकारान्ताः धातवः –

1.    सर्वे ऊकारान्ताः सेटः भवन्ति परन्तु निषेधः उक्तः इडागमस्य।[15]

2.   कित्त्वात् गुणनिषेधः।

भू क्तवतु – भू तवत् – भूतवत्।

सू क्तवतु – सू तवत् – सूतवत्।

पूञ्-धातुः – पूधातोः परस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशः भवति विनाशार्थे।[16]

पू क्तवतु – पू तवत् – पूनवत्, पूतवत्।

लूञ्-धातुः – लूधातोः परस्य निष्ठा तकारस्य नकारादेशः भवति।[17]

लू क्तवतु – लू तवत् – लू नवत् – लूनवत्।

ब्रूञ्-धातुः – ब्रूधातोः आर्धधातुके वच्-आदेशः भवति।[18] तस्य च सम्प्रसारणं भवति।[19] सम्प्रसारणे पूर्वरूपैकादेशः भवति। चकारस्य कुत्वम्।

ब्रू क्तवतु – ब्रू तवत् – वच् तवत् – उ अ च् तवत् – उक् तवत् – उक्तवत्।

ऋकारान्ताः धातवतः

1.    किति गुणस्य निषेधः भवति।

स्मृ क्तवतु – स्मृ तवत् – स्मृतवत्।

कृ क्तवतु – कृ तवत् – कृतवत्।

ॠकारान्ताः धातवः –

1.    ॠकारान्ताः सेटः सन्ति, तथापि इटः निषेधः विधीयते।[20]

2.   कित्त्वात् गुणस्य निषेधः।

3.   गुणनिषेधे ॠकारस्य इकारादेशः[21], स च रपरः भवति।

4.   ओष्ठ्यपूर्वस्य ॠकारस्य उकारादेशः,[22] स च रपरः भवति।

5.   हलि परे रेफवान्तयोः उपधायाः इकः दीर्घः भवति।[23]

6.   रेफात् परस्य निष्ठा तस्य नकारादेशः।[24]

तॄ क्तवतु – तॄ तवत् – तिर् तवत् – तीर् तवत् – तीर् नवत् – तीर्णवत्।

जॄ क्तवतु – जॄ तवत् – जिर् तवत् – जीर् तवत् – जीर् नवत् – जीर्णवत्

मॄ क्तवतु – मॄ तवत् – मुर् तवत् – मूर् तवत् – मूर् नवत् – मूर्णवत्।

---

[1] क्त्तवतू निष्ठा

[2] एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्

[3] आदेच उपदेशेऽशिति

[4] दो दद्घोः

[5] दधातेर्हिः

[6] द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति

[7] संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः

[8] नुदविदोन्दत्राघ्राह्रीभ्योऽन्यतरस्याम्

[9] आदेच उपदेशेऽशिति

[10] वचिस्वपियजादीनां किति

[11] सम्प्रसारणाच्च

[12] क्षायो मः

[13] श्र्युकः किति

[14] निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः

[15] श्र्युकः किति

[16] पूञो विनाश इति वक्तव्यम्

[17] ल्वादिभ्यश्च

[18] ब्रुवो वचिः

[19] वचिस्वपियजादीनां किति

[20] श्र्युकः किति

[21] ॠत इद्धातोः

[22] उदोष्ठ्यपूर्वस्य

[23] हलि च

[24] रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः